Kunst in de Polder


© Stichting HAIK
Een duurzame verbinding tussen kunst en cultuurlandschap

Het eiland Schiermonnikoog is voor het grootste deel Nationaal Park. Een uitdagend landschap met duinen en strand, kwelders en bossen. Een belangrijk deel van het eiland behoort formeel niet binnen de grenzen van het Nationaal Park, maar is voor de verschijningsvorm en kenmerkende natuur op het eiland minstens zo onderscheidend. Dat deel is de Banckpolder, een uitgestrekt gebied achter de waddendijk, waar de zeven boeren van Schiermonnikoog hun landbouw bedrijven. In de wintermaanden is de polder pleisterplaats voor duizenden overwinterende ganzen. De polder is voor iedereen de eerste kennismaking met het eiland, want alle routes van de veerhaven naar het dorp leiden de bezoekers wandelend, per fiets of met de bus langs of door het polderlandschap. Het landschap van de polder wordt door toeristen en recreanten echter onvoldoende beleefd als onlosmakelijk en uitnodigend deel van het eiland.
'Kunst in de Polder' wil dat op een verrassende manier veranderen, want de polder is een prachtige plek om de duurzame ambities van Schiermonnikoog op een creatieve manier te verbeelden.


De natuur en de polder verbinden
De Stichting Waddenwerk wil een actieve rol vervullen om kunst in te zetten als verbindende en innovatieve verbinding tussen de natuur van Schiermonnikoog en de kwaliteiten van de polder.

© Ludy Feyen
In 2008 en 2009 wil de stichting jonge en vaak nog onervaren kunstenaars onderbrengen bij de boeren in de polder en ze uitnodigen om er kunst te maken die geïnspireerd is op de unieke combinatie tussen het landschap, het boerenbedrijf en de ambitie om een duurzaam eiland te willen zijn. De verschillende plekken worden met elkaar verbonden door een wandel/fietsroute, die ook toegankelijk wordt als arrangement voor minder validen. De kunstenaars worden uitgenodigd om objecten te maken die overal langs de route te zien zullen zijn. Bezoekers maken kennis met kunst omdat ze het op de deelnemende boerderijen zien ontstaan. Mogelijk kunnen ze er zelfs een bijdrage aan leveren, door de kunstenaars met hand- en spandiensten te helpen. De ideeën van de Stichting Waddenwerk bieden volop invalshoeken om landschapskunst bij een breder publiek te brengen en te combineren met de opgave van andere initiatiefnemers op het eiland, die Schiermonnikoog profileren als natuureiland met oog voor duurzame ontwikkeling. Het project 'Kunst in de Polder' is een werkervaringsplaats voor jonge kunstenaars, een basis voor kunstbeleving door toeristen en scholieren en levert een unieke bijdrage om met behulp van de elementen water, energie, wind en zon de inzet op een duurzaam eiland te verbinden. Daardoor draagt het project ook bij aan draagvlak voor de opdracht voor de gemeente Schiermonnikoog, om in het kader van het Waddenmanifest in 2025 een duurzaam en energieonafhankelijk eiland te zijn.

In 2008 wordt gestart met een pilotactiviteit van beperkte omvang. Een uitrol van de activiteit zal in 2009 plaatsvinden. De ambitie is dat 'Kunst in de Polder' een jaarlijks terugkerend programma blijft.

Het programma in een notendop: de pilot
Van de zeven boeren die op Schiermonnikoog hun bedrijf hebben, hebben er nu zes enthousiast gereageerd. Vier daarvan hebben hun medewerking al toegezegd voor de pilot in 2008, de anderen zullen in 2009 aansluiten. Er is één bedrijf dat eerst de uitvoering van de pilot wil afwachten.
In de periode van juni tot en met september 2008
nodigt de Stichting Waddenwerk vier jonge beginnende kunstenaars uit om naar het eiland te komen. Dat kunnen nadrukkelijk ook jonge kunstenaars uit andere Europese landen zijn, die in dit project internationale ervaring en netwerken op kunnen bouwen. In deze periode zullen de kunstenaars het eiland voor vier weken bezoeken.
De eerste twee weken zijn vooral belangrijk om indrukken op te doen en een ontwerp te maken, om vervolgens over te gaan tot de realisatie van het ontwerp.

In die periode zien toeristen de kunstenaars bezig aan hun 'installaties' en wordt het project een 'levend' proces in het polderlandschap van Schiermonnikoog. De kunstenaars worden ondergebracht bij de boeren die aan het project deelnemen. Zij worden ook met elkaar in contact gebracht om ervaringen en indrukken uit te wisselen. Op die manier kan het project bijdragen aan een 'community'-gevoel rond 'Kunst in de Polder'. Om dit gevoel mede te stimuleren wordt in de pilot tijd o.l.v. Jet Mous i.s.m. Keunstwurk op de lagere scholen gewerkt aan het thema: rondje kunst in de polder.
Eilander kinderen maken een symbool voor dit project d.m.v. een draagbaar sieraad met o.a. de natuurlijke schoonheid aan materialen uit de polder. Werktitel scholen rondom het project: de polder een sieraad voor het eiland.

In de weekenden en in de vakantieweken realiseren de deelnemers heel uiteenlopende beeldende kunstactiviteiten op de boerenerven en op de landerijen in de polder langs de route. De kunstuitingen/ installaties zijn steeds geïnspireerd op de natuurlijke omgeving en de inzet van Schiermonnikoog op de ontwikkeling van een duurzaam eiland: het boerenbedrijf, de flora en fauna in de polder, de wind, het water en de dijk, waarbij energiethema's centraal staan.

Het boerenbedrijf zelf is nadrukkelijk één van de inspiratiebronnen voor de kunstprojecten, vanuit de overtuiging dat ook aandacht voor het duurzaam
ondernemen een plek in de route kan krijgen.
Zo zetten de boeren op Schiermonnikoog zich in voor de realisatie van een mestvergister die bijdraagt aan de lokale energievoorziening.

'Kunst in de Polder' kan met haar activiteiten bijdragen aan de zichtbaarheid en het draagvlak voor landbouw op Schiermonnikoog als duurzame bedrijfstak in combinatie met de natuurlijke kwaliteiten van het Nationaal Park.

Door middel van een uitgekiende fiets/wandelroute worden bezoekers uitgenodigd om de 'broedplaatsen' voor jonge kunstenaars in het polderlandschap te bezoeken en daar mogelijk zelfs mee te werken aan de kunstuitingen/installaties. De fiets/wandelroute is een bewerking van de route die eerder op initiatief van het Nationaal Park met de boeren is ontwikkeld, maar nu uitverkocht is en in onbruik is geraakt.


Uitrol van het project in 2009
In het najaar van 2008 worden de zomeractiviteiten geëvalueerd en de uitkomsten daarvan worden gebruikt om het project in 2009 verder uit te bouwen. De activiteiten met jonge kunstenaars worden in de periode van juni tot en met oktober 2009 herhaald, met het verschil dat nu zes, of mogelijk alle boerderijen in de polder een 'broedplaats' bieden aan zeven jonge kunstenaars. Dit betekent ook dat de beschikbare toeristische route wordt verrijkt met interessante halteplaatsen. Nieuw is het idee om in 2009 Hotel Egbertsduin in de plannen te betrekken en de route toegankelijk te maken voor mensen met een lichamelijke beperking. Hotel Egbertsduin richt zich heel specifiek

© Ludy Feyen
op doelgroepen met een zorgbehoefte. Voor Schiermonnikoog is deze doelgroep interessant om toeristisch te betrekken bij landschap- en cultuurbeleving.

De ambitie is om in 2009 ook de eilander schooljeugd in het project te betrekken met een lesmodule 'landschapskunst'. In augustus of september 2009 wordt ter afronding van het project voor de eerste maal een 'masterclass buitenkunst' georganiseerd, met het doel dat dit een jaarlijks terugkerend programmaonderdeel wordt. De Stichting Waddenwerk verkent de mogelijkheden om met de uitvoering van deze masterclass voor publiek aan te sluiten op de wens van de toeristische sector om seizoensverlenging en verbreding te bereiken. De masterclass en flankerende activiteiten worden zorgvuldig gecombineerd in aantrekkelijke arrangementen. De wens is dat ook gerenommeerde kunstenaars een bijdrage aan de masterclass willen leveren, zodat 'Kunst in de Polder' een brede uitstraling ontwikkeld en meewerkt aan een versterkte profilering van Schiermonnikoog als natuureiland.

Primaire doelen van het project
Het project 'Kunst in de Polder' wil met creatieve inzet bijdragen aan het realiseren van de volgende doelen:
  • jonge (internationale) kunstenaars een werkervaringsplaats als 'broedplaats' voor ontwikkeling bieden en in contact brengen met Friese kunstenaars;
  • landschapskunst dichterbij een breed publiek brengen;
  • de polder profileren als onlosmakelijk deel van natuureiland Schiermonnikoog;
  • inzicht geven in het boerenleven en de economische factor van de landbouw;
  • bijdragen aan het draagvlak voor landbouw als duurzame bedrijvigheid op Schiermonnikoog en zichtbaarheid geven aan de innovatieve projecten die daarbij horen (mestvergister);
  • minder validen een aanbod doen met uitdagende toeristische activiteiten;
  • een jaarlijks terugkerend programma realiseren dat de bezoekers van het eiland in contact brengt met de unieke combinatie van kunst en landschap.

© Ludy Feyen

Spin off
Vergelijkbare initiatieven als deze vinden ook in enkele andere landen plaats, zoals bijvoorbeeld Tsjechië. Er is vanuit de initiatiefnemers contact met deze plekken, zodat op termijn mogelijk samenwerking kan worden versterkt die tot uitwisseling leidt.

Onderzoek door de toeristische sector in Nederland laat zien dat toeristen zich bewegen van 'consumeren' naar 'beleven'. Het initiatief zal wat dat betreft een waardevolle en continue versterking zijn van het toeristische product op Schiermonnikoog, omdat het de aandacht voor duurzame ontwikkeling en kunst op een verrassende manier combineert.

Het werkthema voor de kunstenaars is:
"zon, wind en Waddenzee; verrassingen in duurzame energie."


Het initiatief levert ook een herkenbare bijdrage aan de verdere productontwikkeling van het zorgtoerisme op Schiermonnikoog. De route is rolstoel bestendig en biedt toegankelijke en aantrekkelijke activiteiten voor mensen met een handicap.

Het streven is om op termijn een samenwerking te hebben met de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden en de kunstacademie Minerva in Groningen, om studenten en docenten te betrekken bij de continuïteit en uitbouw van het project. Om die slag naar mogelijke uitbouw van het project te maken in afstemming met het netwerk van Friese kunstenaars, zoekt 'Kunst in de Polder' samenwerking met het VHDG (een kunstenaarsinitiatief dat gespecialiseerd is in kunst in de openbare ruimte). Deze netwerkorganisatie wil jonge, beginnende kunstenaars en kunstacademiestudenten, van binnen en buiten de regio, een podium geven tussen de meer gevestigde namen. Ook nodigen zij kunstenaars uit andere regio's uit en brengen die in contact met noordelijke kunstenaars. Ook het 'exporteren' van noordelijke kunstenaars naar andere regio's en podia vindt VHDG belangrijk (denk aan de eventuele samenwerking met Tsjechië). De initiatiefnemers verwachten dat ze de activiteiten die tot opschaling leiden in het voorjaar 2009 kunnen starten, zodra de pilot succesvol is afgerond en geëvalueerd. Via VHDG worden Friese kunstenaars die duurzaamheid en buitenkust (willen) combineren in hun werk van harte uitgenodigd om Schiermonnikoog te bezoeken.

Tijdfasering
Het voorjaar van 2008 wordt gebruikt om het project verder uit te ontwikkelen en de noodzakelijke samenwerkingsvormen voor te bereiden. De realisatie van het project vindt plaats tussen juni 2008 en november 2009. De totale projectduur komt daarmee op 18 maanden. Ingedeeld in periodes is de planning als volgt:

1. Voorbereiding/ projectstart juni 2008
2. Uitvoering pilotproject juli t/m september 2008
3. Tussenevaluatie en opschaling november 2008 t/m maart 2009
4. Realisatie en Uitvoering 2e fase     april t/m oktober 2009
5. Evaluatie en afronding november 2009



© Stichting HAIK
Projectcoördinatie
Het project 'Kunst in de Polder' is een initiatief van de Stichting Waddenwerk. Voor de realisatie van het project wordt met heel verschillende partijen samengewerkt op het eiland Schiermonnikoog (zie hieronder). Voor de projectcoördinatie en -realisatie maken we gebruik van de ervaren natuur- en landschap kunstenaar Ludy Feyen en de Friese beeldend kunstenaar Jet Mous, door wier deelname het artistieke niveau van het project is gewaarborgd.

Samenwerkingspartners
  • Vereniging Boerenbelang Schiermonnikoog (deelname boeren, werkplekken en accommodatie voor de kunstenaars)
  • Nationaal Park Schiermonnikoog (advies en ondersteuning Voorlichting & Educatie bij realisatie en promotie)
  • Vereniging van Natuurmonumenten; excursiemogelijkheden voor groepen
  • Bezoekerscentrum (start van de route, promotie)
  • VVV Schiermonnikoog (promotie van de wandel/fietsroute)
  • Individuele kunstenaars o.a. Aafke Taekema en Stella van Acker op Schiermonnikoog (deelname aan de ontwikkeling en uitvoering van het activiteitenaanbod)
  • Ondersteuning van o.a. de eilanders Simone de Boer, Christa van der Wal, Auke Talsma en Arend Maris
  • Hotel Egbertsduin (advies en ondersteuning bij realisatie en promotie van het aanbod voor mindervaliden)
De bovengenoemde organisaties zijn de partners in de pilotfase van het project. Na een gunstige evaluatie zal die samenwerking worden uitgebouwd met bijvoorbeeld:
  • Noordelijke Hogeschool Leeuwarden en kunstacademie Minerva;
  • Kunstenaarsinitiatief VHDG;
  • Kabel Noord.